तबला किंवा भारतीय ड्रमच्या महान वादकांपैकी एक मानले जाणारे आणि त्यांच्या “नृत्य करणाऱ्या बोटांसाठी” ओळखले जाणारे झाकीर हुसेन यांचे निधन झाले आहे.
हुसेन, 73, यांचे सॅन फ्रान्सिस्कोच्या रुग्णालयात इडिओपॅथिक पल्मोनरी फायब्रोसिसच्या गुंतागुंतीमुळे निधन झाले – फुफ्फुसाचा एक जुनाट आजार, असे त्यांच्या कुटुंबीयांनी एका निवेदनात म्हटले आहे.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी दिग्गज तबलावादक यांच्या निधनाबद्दल शोक व्यक्त केला आणि त्यांना “भारतीय शास्त्रीय संगीतात क्रांती घडवणारा खरा प्रतिभावंत” असे गौरवले.
X वरील एका पोस्टमध्ये पीएम मोदी म्हणाले, “प्रख्यात तबलावादक उस्ताद झाकीर हुसेन जी यांच्या निधनाने खूप दुःख झाले. भारतीय शास्त्रीय संगीताच्या जगात क्रांती घडवणारा खरा प्रतिभावंत म्हणून ते स्मरणात राहतील. आपल्या अप्रतीम तालाने लाखो लोकांना मंत्रमुग्ध करून त्यांनी तबला जागतिक स्तरावर आणला. याद्वारे त्यांनी भारतीय शास्त्रीय परंपरांचे जागतिक संगीताशी अखंडपणे मिश्रण केले, त्यामुळे ते सांस्कृतिक ऐक्याचे प्रतीक बनले.
ते पुढे म्हणाले: “त्याचे प्रतिष्ठित सादरीकरण आणि भावपूर्ण रचना संगीतकार आणि संगीत प्रेमींच्या पिढ्यांना प्रेरणा देण्यासाठी योगदान देतील. त्यांचे कुटुंब, मित्र आणि जागतिक संगीत समुदायाप्रती माझे मनःपूर्वक संवेदना.”
प्रारंभिक जीवन आणि संगीत प्रवास
झाकीर हुसैन यांचा जन्म ९ मार्च १९५१ रोजी मुंबईत झाला. त्यांचे वडील, उस्ताद अल्ला राख हे प्रख्यात तबलावादक होते. सतारवादक पंडित रविशंकर यांच्या सहकार्यासाठी ओळखले जाणारे, अल्ला राख यांनी त्यांच्या तालाची आवड झाकीर यांच्याकडे दिली, ज्यांनी अगदी लहान वयातच संगीत शिकण्यास सुरुवात केली. तो तीन वर्षांचा होता तोपर्यंत झाकीर त्याच्या वडिलांच्या मार्गदर्शनाखाली पखवाज वाजवत होता.
रविशंकर, अली अकबर खान आणि शिवकुमार शर्मा यांच्यासह जवळपास सर्व भारतातील प्रतिष्ठित कलाकारांसोबत सहयोग करत झाकीर पटकन प्रसिद्धी पावला.
झाकीरचा प्रभाव भारतीय शास्त्रीय संगीताच्या पलीकडे पसरला होता. यो-यो मा, चार्ल्स लॉयड, बेला फ्लेक, एडगर मेयर, मिकी हार्ट, जॉर्ज हॅरिसन आणि जॉन मॅक्लॉफ्लिन यांसारख्या पाश्चात्य संगीतकारांसोबत त्यांनी केलेल्या महत्त्वपूर्ण कामामुळे भारतीय शास्त्रीय संगीत जागतिक प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचले.
मिकी हार्ट, सिकिरु एडेपोजू आणि जिओव्हानी हिडाल्गो यांच्यासोबत जेव्हा तो प्लॅनेट ड्रम या रिदम बँडचा भाग बनला तेव्हा झाकीरची जागतिक ओळख आणखी वाढली. 1992 मध्ये, गटाने सर्वोत्कृष्ट जागतिक संगीत अल्बमसाठी ग्रॅमी पुरस्कार जिंकला, त्यानंतर 2007 मध्ये त्यांच्या ग्लोबल ड्रम प्रोजेक्ट अल्बमसाठी दुसरा ग्रॅमी पुरस्कार मिळाला.
एक विपुल संगीतकार म्हणून, झाकीरने कॉन्सर्ट तयार केले, चित्रपट तयार केले आणि अलोन्झो किंग्ज लाइन्स बॅलेट आणि द मार्क मॉरिस डान्स ग्रुप सारख्या नृत्य कंपन्यांशी सहयोग केला. शशी कपूर अभिनीत इस्माईल मर्चंट निर्मित हीट अँड डस्ट (1983) हा त्यांचा पहिला चित्रपट होता. इन कस्टडी (1993) आणि द मिस्टिक मॅस्यूर (2001) सारख्या इतर चित्रपटांसोबत हे सहकार्य चालू राहिले, दोन्ही चित्रपटांमध्ये ओम पुरी यांचा समावेश होता.
झाकीर हुसेन यांना त्यांच्या संपूर्ण कारकिर्दीत अनेक पुरस्कार मिळाले. त्याने प्लॅनेट ड्रमसाठी मिकी हार्टसह दोन ग्रॅमी पुरस्कार मिळवले, आणि या वर्षी आणखी तीन, ज्यात जॉन मॅक्लॉफ्लिन आणि बँड शक्तीसह एक आणि बेला फ्लेक, एडगर मेयर आणि राकेश चौरसिया यांच्या सहकार्यासाठी दोन.
भारतात, झाकीरला 1988 मध्ये पद्मश्री, 2002 मध्ये पद्मभूषण आणि 2023 मध्ये पद्मविभूषण पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. त्याला संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार, कलाकारांसाठी भारतातील सर्वोच्च सन्मान, आणि नंतर संगीत नाटक अकादमी फेलोशिप, कोणत्याही वेळी केवळ 40 कलाकारांना दिले जाणारे आजीवन वेगळेपण.
युनायटेड स्टेट्समध्ये, झाकीरला राष्ट्रीय वारसा फेलोशिपने ओळखले गेले, जो देशाचा पारंपारिक कला आणि संगीतातील सर्वोच्च सन्मान आहे. 2017 मध्ये, संगीत जगतातील त्यांच्या अतुलनीय योगदानाबद्दल त्यांना SF Jazz च्या जीवनगौरव पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
2022 मध्ये, झाकीर हुसेन यांना “मानवतेच्या संगीत वारसा, अतुलनीय संगीत प्रभुत्व आणि सामाजिक प्रभावासाठी शाश्वत योगदान” म्हणून प्रतिष्ठित आगा खान पुरस्कार मिळाला.
