भारताच्या राष्ट्रपती श्रीमती द्रौपदी मुर्मू यांनी आज (२६ सप्टेंबर २०२५) राष्ट्रपती भवन सांस्कृतिक केंद्रात आयोजित समारंभात भूविज्ञान क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानाबद्दल राष्ट्रीय भूविज्ञान पुरस्कार-२०२४ प्रदान केले.
याप्रसंगी बोलताना राष्ट्रपती म्हणाल्या की, मानवी संस्कृतीच्या विकासात खनिजांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. पृथ्वीच्या कवचात आढळणाऱ्या खनिजांनी मानवी जीवनाचा पाया तयार केला आहे आणि आपल्या व्यापार आणि उद्योगाला आकार दिला आहे. मानवी संस्कृतीच्या विकासाचे प्रमुख टप्पे – पाषाणयुग, कांस्ययुग आणि लोहयुग – ही खनिजांच्या नावावरून नावे दिली जातात. लोखंड आणि कोळसा यासारख्या खनिजांशिवाय औद्योगिकीकरण अकल्पनीय झाले असते.
राष्ट्रपती म्हणाल्या की खाणकाम आर्थिक विकासासाठी संसाधने प्रदान करते आणि मोठ्या प्रमाणात रोजगाराच्या संधी निर्माण करते. तथापि, या उद्योगाचे अनेक प्रतिकूल परिणाम देखील आहेत, ज्यात रहिवाशांचे विस्थापन, जंगलतोड आणि हवा आणि पाण्याचे प्रदूषण यांचा समावेश आहे. त्यांनी सांगितले की हे प्रतिकूल परिणाम कमी करण्यासाठी खाणकाम प्रक्रियेदरम्यान सर्व नियमांचे काटेकोरपणे पालन केले पाहिजे. रहिवासी आणि वन्यजीवांना इजा होणार नाही याची खात्री करण्यासाठी खाणी बंद करताना योग्य प्रक्रियांचे देखील पालन केले पाहिजे.
राष्ट्रपतींनी अधोरेखित केले की आपला देश तीन बाजूंनी महासागरांनी वेढलेला आहे. या महासागरांच्या खोलीत अनेक मौल्यवान खनिजांचे साठे आहेत. राष्ट्राच्या विकासासाठी या संसाधनांचा वापर करण्यात भूगर्भशास्त्रज्ञ महत्त्वाची भूमिका बजावतात. सागरी जैवविविधतेचे नुकसान कमी करून देशाच्या फायद्यासाठी समुद्राच्या तळाखालील संसाधनांचा वापर करू शकतील असे तंत्रज्ञान विकसित करण्याचे आवाहन त्यांनी केले.
राष्ट्रपती म्हणाल्या की भूगर्भशास्त्रज्ञांची भूमिका केवळ खाणकामपुरती मर्यादित नाही. भू-पर्यावरणीय शाश्वततेवर खाणकामाचा होणारा परिणाम देखील त्यांनी लक्षात घेतला पाहिजे. खनिज उत्पादनांमध्ये मूल्य जोडण्यासाठी आणि अपव्यय कमी करण्यासाठी तंत्रज्ञान विकसित आणि तैनात करणे आवश्यक आहे. शाश्वत खनिज विकासासाठी हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. खाण मंत्रालय शाश्वतता आणि नवोपक्रमासाठी वचनबद्ध आहे आणि खाण उद्योगात एआय, मशीन लर्निंग आणि ड्रोन-आधारित सर्वेक्षणांना प्रोत्साहन देत आहे हे पाहून त्यांना आनंद झाला. खाणींमधून मौल्यवान घटकांच्या पुनर्प्राप्तीसाठी मंत्रालयाने घेतलेल्या पावलांचेही त्यांनी कौतुक केले.
राष्ट्रपती म्हणाल्या की दुर्मिळ पृथ्वी घटक (आरईई) हे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा कणा आहेत. ते स्मार्टफोन आणि इलेक्ट्रिक वाहनांपासून संरक्षण प्रणाली आणि स्वच्छ ऊर्जा उपायांपर्यंत सर्व गोष्टींना ऊर्जा देतात. सध्याच्या भू-राजकीय परिस्थिती लक्षात घेता, भारताने त्यांच्या उत्पादनात स्वावलंबी बनले पाहिजे. विकसित भारताचे ध्येय साध्य करण्यासाठी आणि राष्ट्रीय सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी हे महत्त्वाचे आहे. आरईई दुर्मिळ मानले जातात कारण ते दुर्मिळ आहेत असे नाही, तर त्यांना शुद्ध करण्याची आणि वापरण्यायोग्य बनवण्याची प्रक्रिया अत्यंत गुंतागुंतीची आहे असे त्यांनी अधोरेखित केले. ही गुंतागुंतीची प्रक्रिया पूर्ण करण्यासाठी स्वदेशी तंत्रज्ञान विकसित करणे हे राष्ट्रीय हितासाठी मोठे योगदान असेल असे त्यांनी सांगितले.
– पीआयबी दिल्ली द्वारे
