क्वांटम मेकॅनिक्सच्या प्रणेत्यांना भौतिकशास्त्राचा नोबेल पुरस्कार

“क्वांटम भौतिकशास्त्र कृतीत उघड करणाऱ्या प्रयोगांसाठी” अमेरिकेतील जॉन क्लार्क, मिशेल डेव्होरेट आणि जॉन मार्टिनिस यांना २०२५ चा भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार मिळाला, असे पुरस्कार देणाऱ्या संस्थेने मंगळवारी सांगितले.

“या वर्षीच्या भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्काराने क्वांटम क्रिप्टोग्राफी, क्वांटम संगणक आणि क्वांटम सेन्सर्ससह क्वांटम तंत्रज्ञानाच्या पुढील पिढीच्या विकासासाठी संधी उपलब्ध करून दिल्या आहेत,” असे रॉयल स्वीडिश अकादमी ऑफ सायन्सेसने एका निवेदनात म्हटले आहे.

नोबेल विजेत्यांनी १९८० च्या दशकाच्या मध्यात सुपरकंडक्टर्सपासून बनवलेल्या इलेक्ट्रॉनिक सर्किटसह प्रयोग केले आणि क्वांटम यांत्रिक गुणधर्मांना खूप मोठ्या, मॅक्रोस्कोपिक स्केलवर ठोस बनवता येते हे दाखवून दिले.

दररोजच्या तंत्रज्ञानाखालील शोध

क्वांटम तंत्रज्ञान आधीच सर्वव्यापी आहे, संगणक मायक्रोचिप्समध्ये ट्रान्झिस्टर हे दररोजचे उदाहरण आहे.

“माझ्या भावना अशा आहेत की मी पूर्णपणे स्तब्ध आहे. अर्थातच मला कधीही असे वाटले नव्हते की हे नोबेल पुरस्काराचा आधार असू शकते,” क्लार्कने टेलिफोनद्वारे नोबेल पत्रकार परिषदेत सांगितले.

“मी माझ्या सेल फोनवर बोलत आहे आणि मला शंका आहे की तुम्हीही असेच आहात, आणि सेल फोन काम करतो याचे एक मूळ कारण म्हणजे हे सर्व काम.”

ब्रिटिश वंशाचे क्लार्क हे अमेरिकेतील बर्कले येथील कॅलिफोर्निया विद्यापीठात प्राध्यापक आहेत.

फ्रान्समध्ये जन्मलेले डेव्होरेट हे येल विद्यापीठ आणि कॅलिफोर्निया विद्यापीठ, सांता बारबरा येथे प्राध्यापक आहेत, जिथे मार्टिनिस देखील प्राध्यापक आहेत.

अमेरिकन असलेले मार्टिनिस यांनी २०२० मध्ये राजीनामा देईपर्यंत गुगलच्या क्वांटम आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस लॅबचे प्रमुख म्हणून काम केले.

“शतक जुने क्वांटम मेकॅनिक्स सतत नवीन आश्चर्ये देत राहतात त्या पद्धतीने साजरे करणे आश्चर्यकारक आहे. क्वांटम मेकॅनिक्स हा सर्व डिजिटल तंत्रज्ञानाचा पाया असल्याने ते खूप उपयुक्त आहे,” असे नोबेल कमिटी फॉर फिजिक्सचे अध्यक्ष ओले एरिक्सन म्हणाले.

या आठवड्यात भौतिकशास्त्रातील दुसरा नोबेल पुरस्कार देण्यात आला

नोबेल भौतिकशास्त्र पुरस्कार रॉयल स्वीडिश अकादमी ऑफ सायन्सेस द्वारे प्रदान केला जातो आणि त्यात एकूण ११ दशलक्ष स्वीडिश क्राउन ($१.२ दशलक्ष) इतके बक्षीस असते जे विजेते अनेक असल्यास त्यांच्यात विभागले जातात, जसे की बहुतेकदा घडते.

नोबेल पुरस्कार अल्फ्रेड नोबेल यांच्या मृत्युपत्राद्वारे स्थापित केले गेले होते, ज्यांनी डायनामाइटच्या शोधातून संपत्ती जमवली होती. १९०१ पासून, कधीकधी व्यत्ययांसह, पुरस्कार दरवर्षी विज्ञान, साहित्य आणि शांतीमधील कामगिरीला मान्यता देत आहेत. अर्थशास्त्र नंतरची भर घालण्यात आली.

नोबेलच्या मृत्युपत्रात भौतिकशास्त्राचा उल्लेख केलेला पहिला वर्ग होता, जो कदाचित त्यांच्या काळात या क्षेत्राच्या महत्त्वाचे प्रतिबिंबित करतो. आज, भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार हा या विषयातील सर्वात प्रतिष्ठित पुरस्कार म्हणून व्यापकपणे ओळखला जातो.

नोबेल भौतिकशास्त्र पुरस्काराच्या मागील विजेत्यांमध्ये विज्ञानाच्या इतिहासातील काही सर्वात प्रभावशाली व्यक्तींचा समावेश आहे, जसे की अल्बर्ट आइन्स्टाईन, पियरे आणि मेरी क्युरी, मॅक्स प्लँक आणि क्वांटम सिद्धांताचे प्रणेते निल्स बोहर.

गेल्या वर्षीचा पुरस्कार अमेरिकन शास्त्रज्ञ जॉन हॉपफिल्ड आणि ब्रिटिश-कॅनेडियन जेफ्री हिंटन यांना मशीन लर्निंगमधील यशाबद्दल मिळाला होता ज्यामुळे कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या भरभराटीला चालना मिळाली होती, या विकासाबद्दल दोघांनीही चिंता व्यक्त केली आहे.

परंपरेनुसार, या आठवड्यात भौतिकशास्त्र हा दुसरा नोबेल पुरस्कार आहे, त्यानंतर रोगप्रतिकारक शक्ती समजून घेण्यातील यशाबद्दल दोन अमेरिकन आणि एका जपानी शास्त्रज्ञांना औषध पुरस्कार मिळाला आहे. रसायनशास्त्र पुरस्कार पुढील बुधवारी देण्यात येणार आहे.

विज्ञान, साहित्य आणि अर्थशास्त्र पुरस्कार विजेत्यांना स्वीडिश राजाच्या हस्ते १० डिसेंबर रोजी स्टॉकहोम येथे एका समारंभात प्रदान केले जातील, त्यानंतर सिटी हॉलमध्ये एक भव्य मेजवानी आयोजित केली जाईल.

शुक्रवारी जाहीर होणारा शांतता पुरस्कार ओस्लो येथे एका वेगळ्या समारंभात प्रदान केला जाईल.