राष्ट्रीय पोषण महिन्याच्या नवव्या आवृत्तीचा शुभारंभ बुधवारी उत्तर प्रदेशातील वाराणसी येथील रुद्राक्ष आंतरराष्ट्रीय सहकार्य आणि संमेलन केंद्रात होणार आहे. गर्भवती महिला, स्तनपान करणाऱ्या माता, मुले, किशोरवयीन आणि त्यांच्या कुटुंबांमध्ये पोषण, आरोग्य आणि संगोपन पद्धती मजबूत करण्यावर लक्ष केंद्रित केले जाईल.
दरवर्षी सप्टेंबर महिन्यात साजरा होणाऱ्या पोषण महिन्याचा उद्देश, मातांचे पोषण, अर्भक आणि लहान मुलांचे पोषण, वाढीचे निरीक्षण आणि स्वच्छता यांसारख्या बाबींमध्ये समुदायांना एकत्र आणणे आणि सकारात्मक वर्तणुकीत बदल घडवून आणणे हा आहे. त्याचबरोबर, देशभरातील पोषणाचे परिणाम सुधारण्याच्या व्यापक प्रयत्नांनाही पाठिंबा दिला जातो.
गेल्या वर्षीच्या मोहिमेचा शुभारंभ पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी १७ सप्टेंबर रोजी मध्य प्रदेशातील धार येथून, “स्वस्थ नारी, सशक्त परिवार अभियान (SNSPA)” सोबत केला होता.
या वर्षीच्या मोहिमेत अंगणवाडी केंद्रांच्या भूमिकेवर लक्ष केंद्रित केले जाईल. ही केंद्रे जगातील सर्वात मोठ्या बालसंगोपन जाळ्यांपैकी एक असून, दुर्गम भागातील मुलांसह सर्वांना आवश्यक काळजी आणि आधार देतात.
पोषण माह २०२६ ची मध्यवर्ती संकल्पना “आमची अंगणवाडी, आमची जिंदाबादी” ही आहे, जी अंगणवाडी केंद्रांवर अधिक सामुदायिक मालकी हक्क प्रस्थापित करण्याचे आणि पोषण, काळजी व बालविकास यांवरील स्थानिक कृतीच्या केंद्रस्थानी त्यांना ठेवण्याचे आवाहन करते.
ही मोहीम पाच प्रमुख प्राधान्यक्रमांवर आधारित असेल, ज्यामध्ये पुरेशा प्रथिनांसह आहारातील विविधतेला प्रोत्साहन देणे, विविध अन्नगट आणि स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या खाद्यपदार्थांचा समावेश आहे. तसेच, पूरक पोषण कार्यक्रमांतर्गत (SNP) लाभार्थ्यांना ताजे, विविध आणि पौष्टिक गरम शिजवलेले जेवण मिळेल याची खात्री करणे आणि अंगणवाडी केंद्रांमध्ये नियमित उपस्थितीसाठी प्रोत्साहित करणे यावरही लक्ष केंद्रित केले जाईल.
नव्याने स्थापन केलेल्या अंगणवाडी व्यवस्थापन समित्या आणि एसएनपी मेनू बोर्डांच्या प्रदर्शनाद्वारे सामुदायिक मालकी आणि उत्तरदायित्व मजबूत करणे हे आणखी एक प्राधान्य आहे.
ही मोहीम बाल संगोपन आणि शिक्षणाचे (ECCE) मूलभूत आधारस्तंभ म्हणून संज्ञानात्मक विकास आणि पुरेसे पोषण यावरही प्रकाश टाकेल, तसेच पोषण आणि मुलाची शिकण्याची व विकसित होण्याची क्षमता यांच्यातील घनिष्ठ संबंधावर जोर देईल.
पोषण माह २०२६ हे सरकारचा प्रमुख मातृत्व लाभ कार्यक्रम असलेल्या प्रधानमंत्री मातृ वंदना योजनेच्या (PMMVY) १० व्या वर्षपूर्तीचेही प्रतीक असेल. ही मोहीम मातांच्या पोषणास सहाय्य करणे, आरोग्य-शोधक वर्तनास प्रोत्साहन देणे आणि गर्भधारणेदरम्यान उत्पन्न सहाय्य प्रदान करणे यामधील योजनेच्या भूमिकेवर प्रकाश टाकेल.
निरोगी वाढ, संज्ञानात्मक विकास आणि दीर्घकालीन आरोग्यासाठी आयुष्याच्या पहिल्या १,००० दिवसांमध्ये मातांचे पोषण आणि काळजी यांचे महत्त्वही ही मोहीम अधोरेखित करेल.
१ मार्च २०२१ रोजी सुरू करण्यात आलेला पोषण ट्रॅकर, अंगणवाडी सेवांसाठी प्राथमिक प्रशासन आणि देखरेख मंच म्हणून काम करतो, ज्यामुळे पायाभूत सुविधा आणि सेवा वितरणाविषयी जवळपास रिअल-टाइम डेटा संकलन शक्य होते.
सध्या या प्रणालीमध्ये गर्भवती महिला, स्तनपान करणाऱ्या माता, सहा वर्षांपर्यंतची मुले आणि किशोरवयीन मुली यांचा समावेश आहे.
३१ जुलैपर्यंत, देशाच्या पोषण पायाभूत सुविधांमध्ये सुमारे १३.९९ लाख अंगणवाडी केंद्रे होती, ज्यात अंदाजे १३.३० लाख कर्मचारी कार्यरत होते आणि याद्वारे अंदाजे ८.९४ कोटी लाभार्थ्यांपर्यंत पोहोचता येत होते.
मुले हा सर्वात मोठा लाभार्थी गट असून, या प्रणालीअंतर्गत सहा महिने ते सहा वर्षे वयोगटातील ७.२ कोटींहून अधिक मुलांचा समावेश आहे. गर्भवती महिला आणि स्तनपान करणाऱ्या माता मिळून जवळपास १.१ कोटी लाभार्थी आहेत.
भारतात कुपोषण हे एक मोठे सार्वजनिक आरोग्य आव्हान आहे, जे महिला आणि मुलांच्या आरोग्यावर, वाढीवर, शिक्षणावर आणि उत्पादकतेवर परिणाम करते.
या समस्येवर एका समन्वित दृष्टिकोनातून उपाययोजना करण्यासाठी, सरकारने मार्च २०१८ मध्ये ‘पोषण अभियान’ सुरू केले. हे एक बहु-मंत्रालयीन अभिसरण अभियान असून, देशाच्या विकास कार्यक्रमाच्या केंद्रस्थानी पोषणाला स्थान देणे हे त्याचे उद्दिष्ट आहे.
केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२१-२२ मध्ये, महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाच्या नेतृत्वाखालील भारताच्या एकात्मिक राष्ट्रीय पोषण अभियान, ‘मिशन पोषण २.०’ अंतर्गत विविध पोषण-संबंधित उपक्रम एकत्रित करण्यात आले.
या आराखड्यात तंत्रज्ञान-सक्षम देखरेख, जनआंदोलन आणि वर्तणूक बदलावर लक्ष केंद्रित करणारे ‘पोषण अभियान’, तसेच पूरक पोषण, गरम शिजवलेले जेवण आणि बाल संगोपन पुरवणाऱ्या अंगणवाडी सेवा व एकात्मिक बाल विकास सेवा (ICDS) यांचा समावेश आहे.
किशोरवयीन मुलींसाठीची योजना पात्र शाळाबाह्य किशोरवयीन मुलींना पोषण सहाय्य देखील प्रदान करते.
(आयएएनएस इनपुट्स)
