नवी दिल्लीतील लाल किल्ल्यावर झालेल्या आंतरसरकारी समितीच्या २०व्या सत्रादरम्यान, दिवाळीचा अधिकृतपणे युनेस्कोच्या ‘मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या प्रातिनिधिक यादी’मध्ये समावेश करण्यात आला आहे. केंद्रीय संस्कृती मंत्री गजेंद्र सिंह शेखावत, संस्कृती मंत्रालयाचे अधिकारी, आंतरराष्ट्रीय तज्ञ आणि १९४ सदस्य राष्ट्रांचे प्रतिनिधी यांच्या उपस्थितीत बुधवारी हा समावेश स्वीकारण्यात आला.
उपस्थितांना संबोधित करताना शेखावत म्हणाले की, ही मान्यता भारत आणि जगभरातील हा सण साजरा करणाऱ्या समुदायांसाठी अभिमानाचा क्षण आहे. त्यांनी नमूद केले की, दिवाळी अंधाराकडून प्रकाशाकडे जाण्याचा संदेश देते आणि या सणाचे लोक-केंद्रित स्वरूप अधोरेखित केले. त्यांनी कुंभार, कारागीर, शेतकरी, मिठाई विक्रेते, पुजारी आणि घरांची भूमिका अधोरेखित केली, ज्यांच्या सहभागामुळे या सणाच्या परंपरा टिकून आहेत. मंत्र्यांनी दिवाळीचा उत्सव जगभरात पोहोचवण्यात भारतीय डायस्पोराच्या योगदानालाही मान्यता दिली.
संस्कृती मंत्रालयाने सांगितले की, या समावेशामुळे हा वारसा जपण्याची आणि तो पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवण्याची जबाबदारी येते. हा सण एकता, नूतनीकरण आणि सामाजिक सलोखा दर्शवतो आणि दिवे लावणे, रांगोळी काढणे, पारंपरिक हस्तकला, विधी आणि सामुदायिक मेळावे यांसारख्या विविध प्रथांनी साजरा केला जातो. संगीत नाटक अकादमीने तयार केलेल्या या नामांकनामध्ये सण साजरा करणारे, कारागीर, कृषी समुदाय, डायस्पोरा गट, विशेष गरजा असलेल्या व्यक्ती, तृतीयपंथी समुदाय आणि सांस्कृतिक संस्था यांच्याशी व्यापक सल्लामसलत करण्यात आली होती.
युनेस्कोने ‘एक्स’ (X) वरील एका पोस्टमध्ये या घडामोडीची पुष्टी केली आणि दिवाळीचा अमूर्त वारसा यादीत नवीन समावेश झाल्याची घोषणा केली. युनेस्कोने नमूद केले की, दिवाळी सामाजिक बंध दृढ करते, पारंपरिक हस्तकलेला पाठिंबा देते, कल्याणकारी भावनांना प्रोत्साहन देते आणि उपजीविकेला आधार, लैंगिक समानता आणि सांस्कृतिक शिक्षण यासह अनेक शाश्वत विकास उद्दिष्टांमध्ये योगदान देते.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी या घोषणेचे स्वागत करत म्हटले की, भारतातील आणि परदेशातील लोक या मान्यतेमुळे आनंदित झाले आहेत.
युनेस्कोच्या पोस्टला उत्तर देताना पंतप्रधान मोदी म्हणाले, “भारतातील आणि जगभरातील लोक खूप आनंदित आहेत. आमच्यासाठी, दिवाळी आमच्या संस्कृती आणि मूल्यांशी खूप जवळून जोडलेली आहे. तो आमच्या संस्कृतीचा आत्मा आहे. तो प्रकाश आणि धार्मिकतेचे प्रतीक आहे. युनेस्कोच्या अमूर्त वारसा यादीत दिवाळीचा समावेश झाल्यामुळे या सणाची जागतिक लोकप्रियता आणखी वाढेल. प्रभू श्री रामांचे आदर्श आपल्याला अनंतकाळापर्यंत मार्गदर्शन करत राहोत.”
उपराष्ट्रपती सी. पी. राधाकृष्णन म्हणाले की, हा समावेश भारतीयांसाठी अभिमानाचा क्षण आहे आणि त्यांनी एकता वाढवण्यात दिवाळीची भूमिका आणि अंधारावर प्रकाशाच्या विजयाचा संदेश अधोरेखित केला.
“युनेस्कोने दीपावलीचा अमूर्त सांस्कृतिक वारसा यादीत समावेश केल्याबद्दल मला आनंद होत आहे. ही जागतिक ओळख प्रत्येक भारतीयासाठी अभिमानाचा एक महत्त्वाचा क्षण आहे. दीपावली हा केवळ एक सण नाही, तर ती एक अशी सांस्कृतिक घटना आहे जी देशाला एकत्र आणते आणि जगभरात तिचा प्रभाव जाणवतो. ती भारताची बहुसंस्कृती, बहुलवाद आणि सामाजिक एकता दर्शवते, तसेच आशा, सलोखा आणि अंधारावर प्रकाशाचा व अधर्मावर धर्माच्या विजयाचा कालातीत संदेश देते. भारताच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचा आणि मानवतेसाठीच्या त्याच्या चिरस्थायी संदेशाचा गौरव करणाऱ्या या ओळखीबद्दल मी सर्व देशबांधवांचे मनःपूर्वक अभिनंदन करतो,” असे राधाकृष्णन म्हणाले.
गृहमंत्री अमित शाह यांनीही युनेस्कोच्या यादीत दीपावलीचा समावेश झाल्याचे स्वागत केले. एक्स (X) वरील एका पोस्टमध्ये शाह म्हणाले, “भारतासाठी हा अभिमानाचा क्षण आहे, कारण दीपावलीचा युनेस्कोच्या अमूर्त वारसा यादीत समावेश झाला आहे. हे आधुनिक युगातही आपल्या प्राचीन सांस्कृतिक मूल्यांचे महत्त्व दर्शवते. प्रकाशाच्या या सणाने आपल्याला प्राचीन काळापासून चांगल्या आणि न्याय्य गोष्टींच्या विजयावर विश्वास ठेवण्याची प्रेरणा दिली आहे. आता हा सण जागतिक कल्याणासाठी प्रोत्साहन देईल, ही अत्यंत समाधानकारक बाब आहे.”
परराष्ट्र व्यवहार मंत्री एस. जयशंकर म्हणाले की, या सूचीमुळे सणाचे सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व आणि लोकांना एकत्र आणण्याच्या त्याच्या क्षमतेला मान्यता मिळाली आहे.
“युनेस्कोच्या मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा यादीत ‘दीपावली’चा समावेश झाल्याचे जाणून आनंद झाला. ही सणाची प्रचंड सांस्कृतिक, धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व आणि लोकांना एकत्र आणण्यामधील त्याच्या भूमिकेची ओळख आहे,” असे जयशंकर म्हणाले.
शेखावत यांनी याला एक ऐतिहासिक दिवस म्हटले आणि नमूद केले की, अलिकडच्या वर्षांत भारताच्या सांस्कृतिक वारशाला वाढती ओळख मिळत आहे.
“भारतासाठी एक ऐतिहासिक दिवस. दीपावलीचा अधिकृतपणे युनेस्कोच्या मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा यादीत समावेश करण्यात आला आहे. माननीय पंतप्रधान श्री नरेंद्र मोदी जी यांच्या कार्यकाळात, भारताच्या सांस्कृतिक वारशाला अभूतपूर्व जागतिक ओळख मिळत आहे आणि हा टप्पा त्या प्रवासाला अधिक बळ देतो. हा सन्मान आपल्या प्रकाशाच्या सणाच्या सार्वत्रिक संदेशाचा गौरव करतो: निराशेवर आशा, विभाजनावर सलोखा आणि सर्वांसाठी प्रकाश. मी युनेस्कोचे आणि आपल्या कालातीत परंपरांच्या प्रत्येक संरक्षकाचे आभार मानतो. जय हिंद,” असे शेखावत म्हणाले.
संस्कृती मंत्रालयाने सांगितले की, या समावेशामुळे भारताच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाबद्दल जागतिक स्तरावर जागरूकता वाढेल आणि भावी पिढ्यांसाठी समुदाय-आधारित परंपरांचे संरक्षण करण्याच्या प्रयत्नांना बळकटी मिळेल. ८ ते १३ डिसेंबर दरम्यान दिल्लीच्या लाल किल्ल्यावर आयोजित आंतरशासकीय समितीच्या २० व्या सत्रात, अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या संरक्षणासाठी ६७ जागतिक नामांकनांचे मूल्यांकन करण्यात आले, ज्यात दिवाळीचाही समावेश होता. युनेस्कोच्या या समितीचे सत्र प्रथमच भारतात आयोजित केले जात आहे.
दिवाळीच्या समावेशामुळे, आता युनेस्कोच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा यादीत भारताचे १६ घटक समाविष्ट झाले आहेत. यापूर्वीच्या नोंदींमध्ये कुंभमेळा, कोलकाताची दुर्गापूजा, गुजरातचा गरबा, योग, वैदिक मंत्रोच्चार, रामलीला, रमण आणि कुटियाट्टम यांचा समावेश आहे. या नवीन समावेशामुळे जागतिक स्तरावर भारताची सांस्कृतिक उपस्थिती आणखी मजबूत झाली आहे.
(आयएएनएसच्या माहितीसह)
