प्रजासत्ताक दिनानिमित्त देशाच्या विविध भागांमध्ये ध्वजारोहण समारंभ आणि सशस्त्र दल व शालेय विद्यार्थ्यांच्या संचलनांचे आयोजन केले जाते. या संचलनांपैकी सर्वात भव्य आणि महत्त्वाचे संचलन नवी दिल्लीतील कर्तव्य पथावर आयोजित केले जाते, जे देशाच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचे आणि लष्करी सामर्थ्याचे बहुरंगी चित्र सादर करते.
या संचलनाचे अध्यक्षस्थान भारताचे राष्ट्रपती भूषवतात. युरोपियन परिषदेचे अध्यक्ष श्री. अँटोनियो कोस्टा आणि युरोपियन आयोगाच्या अध्यक्षा उर्सुला फॉन डेर लेयन हे २०२६ च्या प्रजासत्ताक दिन संचलनाचे (आरडीपी) प्रमुख पाहुणे असतील. प्रजासत्ताक दिन संचलनाचे एक मुख्य कार्य म्हणजे देशासाठी प्राणार्पण केलेल्या शहीदांना श्रद्धांजली वाहणे आणि लष्करी जवान व नागरिकांना शौर्य पुरस्कार प्रदान करणे. पंतप्रधान राष्ट्रीय बाल पुरस्कार (पीएमआरबीपी) अशा मुलांना दिला जातो, ज्यांनी सात श्रेणींमध्ये (शौर्य, कला आणि संस्कृती, पर्यावरण, नवोपक्रम, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान, समाजसेवा आणि क्रीडा) अपवादात्मक क्षमता आणि उत्कृष्ट कामगिरी दाखवली आहे.
प्रजासत्ताक दिन २०२६ च्या संचलनात भारताची सांस्कृतिक विविधता आणि लष्करी सामर्थ्य प्रदर्शित केले जाईल; कर्तव्य पथावर होणाऱ्या २०२६ च्या प्रजासत्ताक दिन संचलनाची संकल्पना ‘वंदे मातरमची १५० वर्षे’ असेल
२०२६ च्या प्रजासत्ताक दिन संचलनादरम्यान खालील उपक्रम/घटक सादर केले जातील:
‘वंदे मातरमची १५० वर्षे’ ही संचलनाची संकल्पना असेल. श्री. तेजेंद्र कुमार मित्रा यांनी १९२३ मध्ये तयार केलेली, ‘वंदे मातरम’च्या श्लोकांचे चित्रण करणारी आणि ‘बंदे मातरम अल्बम’ (१९२३) मध्ये प्रकाशित झालेली चित्रांची मालिका, २०२६ च्या प्रजासत्ताक दिन संचलनादरम्यान कर्तव्य पथावर दृश्यक म्हणून प्रदर्शित केली जाईल.
चित्ररथ: या वर्षी एकूण ३० चित्ररथ (१७ राज्ये/केंद्रशासित प्रदेशांचे आणि १३ मंत्रालये/विभाग/सेवांचे) कर्तव्य पथावरून मार्गक्रमण करतील.
सांस्कृतिक कार्यक्रम: या वर्षी सुमारे २,५०० कलाकार कर्तव्य पथावर सादरीकरण करतील. या सादरीकरणाची संकल्पना “स्वातंत्र्याचा मंत्र – वंदे मातरम” आणि “समृद्धीचा मंत्र – आत्मनिर्भर भारत” अशी आहे.
बीटिंग रिट्रीट समारंभ
दरवर्षी २९ जानेवारी रोजी विजय चौकात होणारा हा समारंभ चार दिवसांच्या प्रजासत्ताक दिनाच्या सोहळ्याची सांगता करतो. या कार्यक्रमाचे प्रमुख पाहुणे भारताचे राष्ट्रपती असतात, जे ‘प्रेसिडेंट्स बॉडीगार्ड्स’ (PBG) च्या संरक्षणाखाली घोडदळाच्या तुकडीसह येतात. राष्ट्रपती आल्यावर, PBG कमांडर तुकडीला राष्ट्रीय सलामी देण्यास सांगतात, त्यानंतर एकत्रित बँड्सद्वारे भारताचे राष्ट्रगीत ‘जन गण मन’ वाजवले जाते आणि त्याच वेळी ध्वजस्तंभावर भारताचा राष्ट्रध्वज फडकवला जातो. या समारंभात विविध लष्करी रेजिमेंट्सचे मिलिटरी बँड्स, पाईप्स आणि ड्रम्स बँड्स, बिगुलवादक आणि ट्रम्पेटवादक आपली कला सादर करतात. याशिवाय, नौदल आणि वायुदलाचेही बँड्स सहभागी होतात. लष्कराच्या मिलिटरी बँड्सद्वारे वाजवल्या जाणाऱ्या बहुतेक धुन भारतीय रागांवर आधारित असतात.
जेव्हा ध्वज आणि निशाणांची परेड केली जाते, तेव्हा ‘बीटिंग द रिट्रीट’ हा एक राष्ट्रीय अभिमानाचा क्षण म्हणून उदयास आला आहे. या समारंभाची सुरुवात १९५० च्या दशकाच्या सुरुवातीला झाली, जेव्हा भारतीय लष्कराचे मेजर रॉबर्ट्स यांनी एकत्रित बँड्सच्या प्रदर्शनाचा हा अनोखा समारंभ स्वदेशी पद्धतीने विकसित केला. ‘बीटिंग रिट्रीट’ ही शतकानुशतके जुनी लष्करी परंपरा आहे, जेव्हा सैनिक लढाई थांबवत असत, आपली शस्त्रे म्यान करत असत आणि सूर्यास्ताच्या वेळी रिट्रीटचा आवाज ऐकून रणांगणातून माघार घेऊन छावणीत परतत असत. ध्वज आणि निशाणे गुंडाळले जातात आणि झेंडे खाली उतरवले जातात. हा समारंभ भूतकाळातील दिवसांची आठवण करून देतो.
सर्वात भव्य सोहळा नवी दिल्लीत होतो, जिथे ध्वजारोहण समारंभानंतर परेड होते, ज्यात भारताचा समृद्ध सांस्कृतिक वारसा आणि लष्करी सामर्थ्य प्रदर्शित केले जाते…
