महात्मा ज्योतिबा फुले यांची थोरवी

महात्मा जोतिराव फुले (ज्योतिबा फुले) हे आधुनिक भारताच्या इतिहासातील एक महान समाजसुधारक, विचारवंत आणि क्रांतीकारक व्यक्तिमत्व होते. महाराष्ट्रातील आणि देशातील शोषित, पीडित आणि महिलांच्या जीवनात प्रकाश निर्माण करण्यासाठी त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य वेचले.
त्यांची थोरवी खालील मुद्द्यांच्या आधारे स्पष्ट करता येईल:
### १. स्त्री शिक्षणाचे अग्रदूत
महात्मा फुलेंनी मुलींसाठी पहिली शाळा **१ जानेवारी १८४८** रोजी पुण्याच्या **भिडे वाड्यात** सुरू केली. ज्या काळात महिलांना शिक्षण देणे पाप मानले जात होते, त्या काळात त्यांनी हा धाडसी निर्णय घेतला. त्यांनी स्वतःच्या पत्नीला, सावित्रीबाईंना शिकवून शिक्षिका बनवले आणि समाजाच्या विरोधाला न जुमानता स्त्री शिक्षणाची मुहूर्तमेढ रोवली.
### २. सत्यशोधक समाजाची स्थापना (१८७३)
समाजातील अंधश्रद्धा, कर्मकांड आणि विषमतेविरुद्ध लढा देण्यासाठी त्यांनी **२४ सप्टेंबर १८७३** रोजी ‘सत्यशोधक समाजा’ची स्थापना केली. “सर्वसाक्षी जगत्पती, त्याला नकोच मध्यस्ती” हे या समाजाचे ब्रीदवाक्य होते. ईश्वराची भक्ती करण्यासाठी कोणत्याही मध्यस्थाची (पुरोहिताची) गरज नाही, हा क्रांतिकारी विचार त्यांनी मांडला.
### ३. अस्पृश्यता निवारण
दलित आणि शोषित वर्गाला समाजात सन्मानाने जगता यावे यासाठी त्यांनी आयुष्यभर संघर्ष केला. त्यांनी अस्पृश्यांसाठी स्वतःच्या घरातील **पाण्याचा हौद** खुला करून दिला. ही त्या काळातील एक अत्यंत मोठी सामाजिक क्रांती होती. माणसाने माणसाला माणसासारखे वागवावे, हा त्यांचा मुख्य संदेश होता.
### ४. शेतकऱ्यांचे कैवारी
शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवणारे ते पहिले मोठे नेते होते. सावकार आणि जमीनदारांकडून होणारी शेतकऱ्यांची पिळवणूक त्यांनी मांडली. त्यांच्या **’शेतकऱ्याचा असूड’** या ग्रंथातून त्यांनी शेतकऱ्यांची दयनीय अवस्था आणि त्यावरील उपाय स्पष्टपणे मांडले आहेत.
### ५. थोर विचारवंत आणि लेखक
त्यांनी आपल्या साहित्यातून समाजाला जागृत करण्याचे काम केले. त्यांचे काही महत्त्वाचे ग्रंथ:
* **गुलामगिरी:** जातिव्यवस्थेवर प्रहार करणारा ग्रंथ.
* **शेतकऱ्याचा असूड:** शेतकऱ्यांच्या व्यथा मांडणारे पुस्तक.
* **सार्वजनिक सत्यधर्म:** मानवी मूल्यांवर आधारित धर्माची मांडणी.
* **तृतीयरत्न:** शिक्षणाचे महत्त्व सांगणारे नाटक.
### ६. ‘महात्मा’ पदवी
त्यांच्या अफाट सामाजिक कार्याची दखल घेऊन **११ मे १८८८** रोजी मुंबईतील कोळीवाडा येथे जनतेने त्यांना **’महात्मा’** ही पदवी बहाल केली.
> **थोडक्यात सांगायचे तर:**
> “विद्येविना मती गेली | मतीविना नीती गेली |
> नीतीविना गती गेली | गतीविना वित्त गेले |
> वित्तविना शूद्र खचले | इतके अनर्थ एका अविद्येने केले ||”
>
या ओळींतून त्यांनी शिक्षणाचे महत्त्व जगाला पटवून दिले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महात्मा फुलेंना आपले **’गुरु’** मानत असत, यावरूनच त्यांच्या थोरवीची कल्पना येते.