भारताच्या व्यापारात एफटीए भागीदारांचा वाटा २८.८%: नीती आयोग

नीती आयोगाच्या ताज्या ‘ट्रेड वॉच क्वार्टरली’ अहवालानुसार, २०२४ मध्ये भारताच्या व्यापारात मुक्त व्यापार करार (FTA) भागीदारांचा वाटा २८.८ टक्क्यांपर्यंत मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे, जे देशाच्या व्यापार रचनेतील संरचनात्मक बदलावर प्रकाश टाकते. मात्र, सोने आणि प्लॅटिनमच्या दागिन्यांसारख्या क्षेत्रांमधील निर्यातीच्या केंद्रीकरणाबद्दल चिंता कायम आहे.

अहवालात म्हटले आहे की, “मूल्य साखळ्यांमध्ये भारताच्या व्यापार एकीकरणाचे प्रमुख चालक म्हणून FTA भागीदार उदयास आले आहेत.” त्यात पुढे म्हटले आहे की, “भारताच्या व्यापार रचनेत लक्षणीय परिवर्तन झाले आहे, ज्यात FTA भागीदारांचा वाटा २००६ मधील ४.६% वरून २०२४ मध्ये २८.८% पर्यंत वाढला आहे,” जे व्यापार प्रवाहांच्या स्पष्ट पुनर्रचनेचे संकेत देते.

तथापि, भारताच्या निर्यात बास्केटमधील मर्यादित विविधतेमुळे निर्माण होणाऱ्या धोक्यांकडेही अहवालाने लक्ष वेधले आहे. “जागतिक मागणी सोने आणि प्लॅटिनमच्या दागिन्यांमध्ये अत्यंत केंद्रित आहे… निर्यातीच्या केंद्रीकरणाचे धोके जास्त आहेत, [आणि] विविधीकरणाची गरज आहे,” असे त्यात म्हटले आहे.

विश्लेषणानुसार, निवडक क्षेत्रांमध्ये भारताचे स्थान मजबूत असले तरी, हे वर्चस्व सर्वसमावेशक नाही. “रत्न आणि दागिने क्षेत्रात, विशेषतः घडवलेल्या हिऱ्यांच्या बाबतीत, भारत जागतिक स्तरावर प्रमुख आहे,” असे अहवालात नमूद केले आहे.

त्याच वेळी, या क्षेत्रात संरचनात्मक अवलंबित्व कायम आहे. “कच्च्या हिऱ्यांसाठी भारत आयातीवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहे,” असे त्यात म्हटले आहे, जे मूल्य साखळीतील कमकुवतपणा अधोरेखित करते.

या अहवालात दागिन्यांच्या क्षेत्रातील बदलत्या प्रवृत्तींवरही प्रकाश टाकण्यात आला आहे. “पॉलिश केलेल्या हिऱ्यांचा [हिस्सा] २०२० मधील ६०% वरून घसरत आहे,” तर “सोन्याच्या दागिन्यांमध्ये सातत्याने वाढ होत आहे,” असे त्यात म्हटले आहे, जे बदलत्या जागतिक मागणीच्या पद्धती दर्शवते.

एप्रिल-डिसेंबर आर्थिक वर्ष २०२६ दरम्यान भारताचा एकूण वस्तू आणि सेवा व्यापार वार्षिक ५.३ टक्क्यांनी वाढून १.३७ ट्रिलियन अमेरिकन डॉलरवर पोहोचला, तरीही देशाने ३४.३ अब्ज अमेरिकन डॉलरची एकत्रित व्यापार तूट नोंदवली, असे अहवालात नमूद केले आहे.

याव्यतिरिक्त, उत्पादन-स्तरीय विश्लेषणातून असे दिसून आले की भारताची निर्यात कामगिरी विविध श्रेणींमध्ये असमान राहिली आहे.  “कच्ची आणि अर्ध-प्रक्रिया केलेली चांदी वगळता, बहुतांश उत्पादनांमध्ये भारताचा वाटा घटला आहे किंवा स्थिर राहिला आहे,” असे अहवालात म्हटले आहे.

या निष्कर्षांवरून असे सूचित होते की, मुक्त व्यापार करार (FTA) भागीदारांसोबतचे सखोल एकीकरण भारताच्या व्यापाराचे स्वरूप बदलत असले तरी, दीर्घकालीन वाढ टिकवून ठेवण्यासाठी निर्यातीचे विविधीकरण आणि मूल्य साखळीत वरच्या स्तरावर जाणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

(एएनआय)