भारतात अफाट गुणवत्ता असूनही जागतिक क्रीडा क्षेत्रात आपण म्हणावे तसे यश मिळवू शकलेलो नाही. यामागे राजकीय, सामाजिक, आणि पायाभूत सुविधांशी संबंधित प्रमुख कारणे आहेत:
क्रीडा संस्कृती आणि सामाजिक मानसिकतेचा अभाव
शिक्षण विरुद्ध खेळ: आपल्याकडे “पढ़ोगे-लिखोगे बनोगे नवाब, खेलोगे-कूदोगे बनोगे ख़राब” ही मानसिकता खूप जुनी आहे. खेळ हे करिअर मानण्याऐवजी केवळ एक ‘छंद’ किंवा वेळ घालवण्याचे साधन पाहिले जाते.
पालक आणि करिअरची सुरक्षितता: क्रीडा क्षेत्रात आर्थिक अनिश्चितता खूप असते. त्यामुळे पालक मुलांनी डॉक्टर, इंजिनिअर, स्पर्धा परीक्षा किंवा सरकारी नोकरीच्या मार्गाने जावे असा दबाव आणतात.
पायाभूत सुविधांची कमतरता (Infrastructure)
* ग्रामीण आणि निमशहरी भागात आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे मैदाने, ट्रॅक्स, आधुनिक उपकरणे आणि जिमचा अभाव आहे.
* केवळ निवडक मोठ्या शहरांमध्ये सुविधा उपलब्ध आहेत, ज्यामुळे बहुतांश ग्रामीण भागातील हुशार खेळाडू वंचित राहतात.
प्रशासन, राजकारण आणि भ्रष्टाचार
* अनेक क्रीडा महासंघांवर (Sports Federations) खेळाडू किंवा तज्ज्ञांपेक्षा राजकीय नेते आणि नोकरशहांचे वर्चस्व आहे.
* गुणवत्ता-आधारित निवडीऐवजी वशिलेबाजी, भ्रष्टाचार, आणि निधीचा गैरवापर यामुळे योग्य खेळाडू मागे पडतात.
शास्त्रीय प्रशिक्षण व क्रीडा विज्ञानाचा अभाव (Sports Science)
* जागतिक स्तरावर खेळाडूंची तयारी ही न्यूट्रिशनिस्ट, बायोमेकॅनिक्स तज्ज्ञ, फिजिओथेरपिस्ट आणि स्पोर्ट्स सायकोलॉजिस्ट यांच्या मदतीने होते. भारतात अजूनही या आधुनिक क्रीडा विज्ञानाचा वापर मर्यादित आहे.
* तळागाळातील (Grassroots level) प्रशिक्षकांचा दर्जा सुधारण्याची मोठी गरज आहे.
निधीची कमतरता आणि स्पॉन्सर्सचा अभाव
* क्रिकेट वगळता इतर खेळांना पुरेसे खाजगी प्रायोजक (Sponsors) आणि कॉर्पोरेट फंडिंग (CSR Funds) मिळत नाही.
* इतर खेळांतील खेळाडूंना राहणे, प्रवास करणे, आणि उपकरणांचा खर्च परवडत नाही, ज्यामुळे अनेक खेळाडू मध्यंतरीच खेळ सोडतात.
बदलणारी परिस्थिती.
गेल्या काही वर्षांत ‘खेलो इंडिया’ (Khelo India), ‘टार्गेट ऑलिम्पिक पॉडियम स्कीन’ (TOPS) आणि खाजगी संस्थांच्या (उदा. JSW Sports, OGQ) सहकार्यामुळे परिस्थिती हळूहळू बदलत आहे. नीरज चोप्रा, पी. व्ही. सिंधू आणि खेळाडूंची ऑलिम्पिकमधील कामगिरी या सुधारणेची साक्ष देतात. मात्र, जागतिक क्रीडासत्ता बनण्यासाठी अजूनही मोठे धोरणात्मक बदल गरजेचे आहेत.
