TSN विशेष – कृपया तुमच्या मुलांसाठी नक्की वाचा : पियर ग्रुप प्रेशर नक्की काय आहे ?

पियर ग्रुप प्रेशर (Peer Group Pressure) म्हणजे तुमच्यासोबत उठण्या-बसणाऱ्या, काम करणाऱ्या किंवा तुमच्याच वयाच्या लोकांकडून (मित्रांकडून) नकळतपणे किंवा प्रत्यक्षपणे येणारा मानसिक दबाव. याला मराठीत ‘समवयस्कांचा दबाव’ किंवा ‘मित्रमंडळींचा प्रभाव’ असे म्हणतात.
जेव्हा तुम्ही स्वतःच्या इच्छेपेक्षा, फक्त आपल्या मित्रांमध्ये किंवा ग्रुपमध्ये ‘फिट’ होण्यासाठी किंवा त्यांच्या नजरेत चांगले दिसण्यासाठी एखादी गोष्ट करता, तेव्हा त्याला पियर प्रेशर म्हणतात.
हा दबाव सकारात्मक आणि नकारात्मक अशा दोन्ही पद्धतींचा असू शकतो.
१. नकारात्मक पियर प्रेशर (Negative Peer Pressure)
हा प्रकार जास्त प्रमाणात पाहायला मिळतो, जिथे ग्रुपमध्ये टिकून राहण्यासाठी व्यक्ती चुकीच्या गोष्टी करायला प्रवृत्त होते.
व्यसनाधीनता: ग्रुपमधील इतर मित्र सिगारेट, दारू किंवा ड्रग्स घेत असतील, तर “अरे घे ना, काही होत नाही, तू काय लहान मुलगा आहेस का?” असे म्हणून दबाव आणणे.
नियम मोडणे: अभ्यासाऐवजी शाळा-कॉलेज बुडवणे, वाहतुकीचे नियम तोडून वेगात गाडी चालवणे.
खर्चिक जीवनशैली: मित्रांकडे महागडे फोन्स, ब्रँडेड कपडे किंवा गाड्या आहेत म्हणून स्वतःची आर्थिक क्षमता नसतानाही पालकांकडे त्या गोष्टींसाठी हट्ट करणे किंवा कर्ज काढणे.
स्वतःची ओळख गमावणे: स्वतःची तत्त्वे किंवा विचार बाजूला ठेवून, फक्त ग्रुपला आवडेल तसेच वागणे आणि बोलणे.
२. सकारात्मक पियर प्रेशर (Positive Peer Pressure)
हा दबाव नेहमीच वाईट असतो असे नाही. कधीकधी चांगल्या मित्रांच्या संगतीमुळे तुमच्यात सकारात्मक बदलही घडून येतात.
अभ्यासाची स्पर्धा: ग्रुपमधील मित्र अभ्यासू असतील, तर त्यांना पाहून आपल्यालाही जास्त गुण मिळवण्याची प्रेरणा मिळते.
चांगल्या सवयी: मित्र जर रोज व्यायाम करत असतील, वाचन करत असतील किंवा नवीन कौशल्ये (Skills) शिकत असतील, तर आपणही त्यांच्याकडून प्रेरित होऊन त्या गोष्टी करतो.
करिअरची जिद्द: मित्र जर नवीन व्यवसाय सुरू करत असतील किंवा करिअरमध्ये पुढे जाण्यासाठी मेहनत घेत असतील, तर आपल्यालाही काहीतरी करून दाखवण्याची ऊर्मी येते.
पियर प्रेशर निर्माण का होते?
माणसाचा एक स्वभाव आहे की त्याला समाजात किंवा एखाद्या ग्रुपमध्ये स्वतःचे स्थान हवे असते. कोणालाही ग्रुपमधून ‘एकटे’ पडायला आवडत नाही.
नकार मिळण्याची भीती: “मी जर त्यांच्यासारखा वागलो नाही, तर ते मला ग्रुपमधून काढून टाकतील,” ही भीती.
आत्मविश्वासाची कमतरता: स्वतःच्या निर्णयांवर पूर्ण विश्वास नसणे.
हसलो जाण्याची भीती: ग्रुपमध्ये स्वतःची टिंगल उडू नये असे वाटणे.
या दबावाचा सामना कसा करावा?
‘नाही’ म्हणायला शिका: जर एखादी गोष्ट तुमच्या तत्त्वांमध्ये बसत नसेल किंवा ती चुकीची असेल, तर मित्रांना स्पष्टपणे आणि ठामपणे ‘नाही’ म्हणायला शिका.
योग्य मित्रांची निवड: जे मित्र तुमच्या निर्णयांचा, तुमच्या मर्यादांचा आदर करतात, अशाच लोकांसोबत राहा.
स्वतःवर विश्वास ठेवा: तुमची मूल्ये आणि तुमचे निर्णय श्रेष्ठ आहेत, हा आत्मविश्वास बाळगा.
थोडक्यात सांगायचे तर, पियर प्रेशर हा आयुष्याचा एक भाग आहे. पण मित्रांच्या प्रभावाखाली वाहून न जाता, काय योग्य आणि काय अयोग्य याचा विवेक स्वतःकडे ठेवणे महत्त्वाचे असते.