एका निवृत्त सनदी अधिकाऱ्याचे मनोगत नोकरीत असताना आणि निवृत्त झाल्या नंतरचा तुलनात्मक अनुभव.

*सेवानिवृत्तीनंतर एका IAS अधिकाऱ्याला जाणीव झाली की, आपण तर गाढव होतो!*

नुकताच सोशल मीडियावर एका सेवानिवृत्त IAS अधिकाऱ्यांनी दिवाळीनिमित्त लिहिलेला एक लेख वाचण्यात आला.

त्यांनी लिहिले होते की, सेवानिवृत्तीनंतरची ही माझी पहिली दिवाळी होती. नोकरीत असताना दिवाळीच्या आठवडाभर आधीपासूनच लोक वेगवेगळ्या प्रकारच्या भेटवस्तू घेऊन येण्यास सुरुवात करायचे.

भेटवस्तूंचे प्रमाण इतके असायचे की, ज्या खोलीत त्या ठेवल्या जायच्या, ती खोली एखाद्या दुकानासारखी दिसू लागायची. सुकामेवा इतका यायचा की, नातेवाईक, मित्रमंडळी आणि नोकरांना वाटल्यानंतरही बरेच सामान शिल्लक राहायचे.

परंतु सेवानिवृत्तीनंतरच्या या पहिल्या दिवाळीत दुपारचे दोन वाजून गेले होते, तरीही कोणीही आम्हाला दिवाळीच्या शुभेच्छा देण्यासाठी आले नव्हते.

लोकांच्या या बदललेल्या वागणुकीचे मला खूप आश्चर्य वाटले. या मानसिक अवस्थेतून बाहेर पडण्यासाठी मी एका वर्तमानपत्रातील सदर वाचू लागलो. सुदैवाने त्यामध्ये मला एक रंजक गोष्ट वाचायला मिळाली.

ती गोष्ट एका गाढवाची होती.

एक गाढव होते. त्याचा मालक धार्मिक पूजाविधीसाठी देवी-देवतांच्या मूर्ती त्याच्या पाठीवर लादून घेऊन जात होता.

रस्त्यातून गावांमधून जात असताना लोक त्या मूर्तींसमोर नतमस्तक होत होते. पूजा-अर्चा करण्यासाठी लोकांची गर्दी जमायची.

हे पाहून गाढवाला वाटू लागले की, लोक आपल्यालाच नमस्कार करत आहेत. लोकांकडून मिळणाऱ्या या आदरामुळे आणि सन्मानामुळे ते खूप आनंदी आणि गर्विष्ठ झाले.

मूर्ती पूजास्थळी पोहोचवल्यानंतर परतीच्या प्रवासात मालकाने गाढवाच्या पाठीवर भाजीपाल्याची पोती लादली आणि दोघेही परतीच्या मार्गाला लागले.

यावेळी मात्र कोणीही गाढवाकडे लक्ष दिले नाही.

हे पाहून ते अज्ञानी प्राणी खूप निराश झाले. लोकांचे लक्ष स्वतःकडे वेधून घेण्यासाठी ते वारंवार ओरडू लागले. त्याच्या ओरडण्यामुळे लोक त्रस्त झाले आणि मालकानेही त्याला मारायला सुरुवात केली.

आपल्याकडून असे काय चुकले की, लोक आपल्याशी असे वागत आहेत, हे त्या गाढवाला समजत नव्हते!

ही गोष्ट वाचल्यानंतर मला अचानक एक फार मोठी शिकवण मिळाली. मला जाणवले की, आजपर्यंत मीसुद्धा त्या गाढवासारखाच वागत होतो.

मला मिळणारा मान-सन्मान, आदर आणि भेटवस्तू या माझ्यासाठी नव्हत्या, तर माझ्या पाठीवर लादलेल्या त्या पदरूपी मूर्तीसाठी होत्या, जिच्यावर मी स्वार झालो होतो.

जेव्हा मला या सत्याची जाणीव झाली, तेव्हा लोकांची वाट पाहण्याऐवजी मी माझ्या पत्नीसोबत दिवाळी साजरी करण्याचा निर्णय घेतला.

परंतु इतक्या वर्षांनंतर आता तीदेखील माझ्यासोबत दिवाळी साजरी करण्याच्या मनःस्थितीत नव्हती.

ती म्हणाली,

“मी इतकी वर्षे तुम्हाला समजावून सांगत होते की, तुम्ही गाढवापेक्षा काही वेगळे नाहीत, तेव्हा तुम्ही माझे कधीच ऐकले नाही. पण आज वर्तमानपत्रातील एका गोष्टीने तुम्हाला सत्याची जाणीव करून दिली!”

म्हणूनच, जेव्हा तुम्ही एखाद्या पदावर असता, तेव्हा आपल्या पदाचा, प्रतिष्ठेचा आणि अधिकारांचा अहंकार न बाळगता मित्र, नातेवाईक आणि समाजातील परिचित व्यक्तींशी नम्रतेने वागायला शिका.

आपल्या सहकाऱ्यांचा आदर करायला शिका. अन्यथा पदावरून पायउतार झाल्यानंतर तुमचीही अवस्था त्या गाढवासारखी होऊ शकते.

जेव्हा एखादी व्यक्ती नोकरीत उच्च पदावर असते, राजकीय सत्तेत किंवा राजकीय संघटनेत महत्त्वाची जबाबदारी सांभाळत असते किंवा एखाद्या सामाजिक, शैक्षणिक अथवा सहकारी संस्थेत उच्च पदावर विराजमान असते, तेव्हा अनेकदा त्या व्यक्तीला तिच्या वास्तविक पात्रतेपेक्षा अधिक मान-सन्मान मिळू लागतो.

कार्यक्रमांचे अध्यक्षस्थान भूषविण्याच्या आणि प्रमुख पाहुणे म्हणून उपस्थित राहण्याच्या संधी मिळतात. स्वागत आणि सत्कारामुळे व्यक्तीचा अहंकार वाढू लागतो.

कधीकधी संधी मिळताच अशी व्यक्ती इतरांना धमकावते, त्यांचा अपमान करते आणि आपल्या भोवती चापलूस व खुशमस्कऱ्यांची गर्दी जमवते.

असे लोक गुणी, प्रतिभावान आणि कर्तृत्ववान व्यक्तींची उपेक्षा करतात, एवढेच नव्हे तर त्यांना त्रासही देतात.

परंतु जेव्हा ते सेवानिवृत्त होतात किंवा त्यांचे पद, प्रतिष्ठा आणि सत्ता संपुष्टात येते, तेव्हा परिस्थिती पूर्णपणे बदलते.

त्यांना एकटेपणा आणि पोकळी जाणवू लागते. आपल्या अहंकारी वृत्तीची आणि चुकीच्या वागणुकीची जाणीव झाल्यामुळे त्यांना पश्चात्ताप होऊ लागतो.

आयुष्यात कधी त्यांच्या हातून त्रास सहन केलेल्या किंवा त्यांच्या चुकीच्या वागणुकीचे बळी ठरलेल्या व्यक्तींशी त्यांची भेट झाली, तर त्या व्यक्तीदेखील त्यांना त्यांच्या पूर्वीच्या वागणुकीची आठवण करून देण्याची संधी सोडत नाहीत.

अशा व्यक्तींबद्दल मनात आदराऐवजी द्वेषाची भावना दिसून येते. पद गेल्यानंतर अनेक जण त्यांची निंदानालस्ती करण्यासही मागेपुढे पाहत नाहीत.

माणसाचा नम्रपणा आणि साधेपणाच त्याचे जीवन समाधानी, अर्थपूर्ण आणि यशस्वी बनवतो. हाच जीवनाचा खरा मूलमंत्र आहे.

हा लेख सत्य घटनेवर आधारित आहे की काल्पनिक आहे, हे महत्त्वाचे नाही. माझ्या अनुभवानुसार, त्यामध्ये सांगितलेल्या गोष्टी शंभर टक्के सत्य आहेत.

जेव्हा जेव्हा तुम्हाला एखादे पद, प्रतिष्ठा किंवा सत्ता मिळेल, तेव्हा आपले वर्तन असे ठेवा की, लोकांनी तुम्हाला तुमच्या चांगल्या स्वभावामुळे, नम्रतेमुळे आणि प्रामाणिकपणामुळे कायम लक्षात ठेवावे.

कारण पद आणि खुर्ची कधीही कायमस्वरूपी नसतात.

पदावरून पायउतार झाल्यानंतर लोक अनेकदा त्या खुर्चीवर नियुक्त झालेल्या नवीन व्यक्तीचा सन्मान करू लागतात आणि त्या खुर्चीवरून खाली उतरलेल्या व्यक्तीची आठवणसुद्धा ठेवत नाहीत.

म्हणूनच असे व्यक्तिमत्त्व घडवा की, लोकांनी तुमचा आदर तुमच्या पदामुळे नव्हे, तर तुमच्या चांगल्या वागणुकीमुळे आणि माणुसकीमुळे करावा.

एका सेवानिवृत्त IAS अधिकाऱ्याचा अनुभव
या लेखातून मिळणारी शिकवण

*”पदापेक्षा व्यक्तिमत्त्व मोठे ठेवा आणि अधिकारापेक्षा आपले वर्तन मोठे ठेवा.”*

खुर्चीवर असताना मिळणारा मान हा खुर्चीचा असतो; पण खुर्ची सोडल्यानंतरही मिळणारा मान हा तुमच्या व्यक्तिमत्त्वाचा असतो.

म्हणूनच पदाचा गर्व करू नका, माणुसकीचा ठेवा. कारण पद संपते, सत्ता संपते, अधिकार संपतात; पण चांगल्या वागणुकीने माणसांच्या मनात निर्माण केलेले स्थान कायम राहते.

🙏*पद मिळवणे हे यश असू शकते; पण पद गेल्यानंतरही माणसांच्या मनात आदराचे स्थान टिकवणे, हेच खरे कर्तृत्व आहे!*