जागतिक मेट्रोलॉजी दिन २०२६

केंद्र सरकारने बुधवारी जागतिक मेट्रोलॉजी दिन साजरा केला. २० मे १८७५ रोजी पॅरिसमध्ये स्वाक्षरी झालेल्या ऐतिहासिक मीटर कराराचा हा १५१ वा वर्धापनदिन आहे. या वर्षीची संकल्पना, “मेट्रोलॉजी: धोरण निर्मितीमध्ये विश्वास निर्माण करणे,” यामध्ये प्रशासन, व्यापार, आरोग्यसेवा आणि ग्राहक संरक्षण या क्षेत्रांमधील अचूक मापन प्रणालींच्या भूमिकेवर प्रकाश टाकण्यात आला.

या कार्यक्रमाला व्हर्च्युअली संबोधित करताना, केंद्रीय ग्राहक व्यवहार मंत्री प्रल्हाद जोशी यांनी यावर जोर दिला की, विश्वसनीय मापन हे प्रभावी धोरणनिर्मिती, पारदर्शक प्रशासन, वैज्ञानिक अचूकता, औद्योगिक वाढ आणि न्याय्य व्यापार पद्धतींचा पाया आहे.

मंत्र्यांनी भारताची कायदेशीर मेट्रोलॉजी पायाभूत सुविधा मजबूत करण्याच्या आणि व्यवसाय सुलभता सुधारण्याच्या उद्देशाने अनेक सुधारणांची घोषणा केली. ते म्हणाले की, देशाची पडताळणी आणि चाचणी क्षमता वाढवण्यासाठी ग्राहक व्यवहार विभागाने खाजगी संस्थांना ४० सरकारी मान्यताप्राप्त चाचणी केंद्र (GATC) प्रमाणपत्रे जारी केली आहेत.

जन विश्वास (तरतुदींमधील सुधारणा) कायद्यांतर्गत केलेल्या सुधारणांवर प्रकाश टाकताना जोशी म्हणाले की, कायदेशीर मेट्रोलॉजी कायद्यांतर्गत किरकोळ गुन्हे अ-गुन्हेगारी ठरवण्यात आले आहेत, तर काही उल्लंघनांसाठी सुधारणा सूचना (improvement notices) लागू करण्यात आल्या आहेत.  ते पुढे म्हणाले की, अनुपालन प्रक्रिया सुलभ करण्यासाठी सरकारने परवाना प्रणालीऐवजी नोंदणी-आधारित प्रणालीचा अवलंब केला आहे.

मंत्र्यांनी कायदेशीर मेट्रोलॉजी सेवांसाठी एक एकीकृत डिजिटल व्यासपीठ असलेल्या ‘ई-मॅप’ पोर्टलचेही उद्घाटन केले. हे पोर्टल केंद्र आणि राज्य या दोन्ही स्तरांवर वजन आणि मापांची नोंदणी, पडताळणी, मॉडेल मान्यता आणि अंमलबजावणी-संबंधित सेवा सुलभ करेल.

जोशी यांनी पुढे नमूद केले की, ओआयएमएल पॅटर्न मान्यता प्रमाणपत्रे जारी करण्यासाठी अधिकृत असलेला भारत १३ वा देश बनला आहे, ज्यामुळे जागतिक मानकीकरणात भारताचे स्थान अधिक मजबूत झाले आहे आणि वजन व मापन उपकरणांच्या निर्यातीला पाठिंबा मिळत आहे.

ते म्हणाले की, ‘मेक इन इंडिया’ उपक्रमांतर्गत देशांतर्गत उत्पादन आणि जागतिक स्पर्धात्मकतेला चालना देण्यासाठी सेंटर फॉर डेव्हलपमेंट ऑफ ॲडव्हान्स्ड कॉम्प्युटिंगच्या सहकार्याने प्रादेशिक संदर्भ मानक प्रयोगशाळांमध्ये वजन आणि मापन उपकरणांसाठी सॉफ्टवेअर चाचणी सुविधा देखील स्थापित करण्यात आल्या आहेत.

‘एक राष्ट्र, एक वेळ’ या उपक्रमाचा संदर्भ देताना मंत्री म्हणाले की, प्रादेशिक संदर्भ मानक प्रयोगशाळांच्या माध्यमातून देशभरात उच्च अचूकतेसह भारतीय प्रमाण वेळ (IST) प्रसारित करण्यासाठी राष्ट्रीय भौतिक प्रयोगशाळा आणि भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) यांच्या संयुक्त विद्यमाने हा प्रकल्प राबविण्यात येत आहे.

केंद्रीय ग्राहक व्यवहार राज्यमंत्री बी. एल. वर्मा म्हणाले की, अन्न वितरण, इंधन वितरण, औषधे, वीज आणि पॅकेज केलेल्या वस्तू यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये अचूक मापनाचा नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनावर थेट परिणाम होतो. वैद्यकीय उपकरणांमधील अचूकता आणि सार्वजनिक सुरक्षितता सुधारण्यासाठी या वर्षाच्या सुरुवातीला नॉन-इन्व्हेसिव्ह रक्तदाब मापकांसाठी मानके लागू करण्यात आल्याचेही त्यांनी अधोरेखित केले.

राज्यमंत्री निमुबेन जयंतीभाई बांभानिया म्हणाल्या की, पुराव्यावर आधारित धोरणनिर्मिती आणि ग्राहक विश्वासासाठी विश्वसनीय आणि पारदर्शक मापन प्रणाली आवश्यक आहेत.

ग्राहक व्यवहार सचिव निधी खरे यांनी तंत्रज्ञान-आधारित अनुपालनासाठी सरकारच्या प्रयत्नांवर प्रकाश टाकला आणि श्वास विश्लेषक, गॅस मीटर, आर्द्रता मीटर आणि रडार-आधारित वाहन वेग मापन उपकरणे यांसारख्या उपकरणांसाठी नवीन नियम अधिसूचित करण्यात आल्याची माहिती दिली.

या कार्यक्रमात मेट्रोलॉजी आणि मानकीकरणातील जागतिक घडामोडींवर चर्चा करण्यासाठी राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय तज्ञांची तांत्रिक सत्रेही आयोजित करण्यात आली होती.

राष्ट्रीय भौतिक प्रयोगशाळेचे माजी संचालक अमितवा सेन गुप्ता यांनी जागतिक प्रमाण वेळ व्यवस्थापन आणि प्रगत अणुघड्याळ प्रणालीद्वारे भारतीय प्रमाण वेळ राखण्याच्या भारताच्या क्षमतेवर आपले विचार मांडले.

बार्क (BARC) येथील शास्त्रज्ञ डॉ. सुनील के. सिंग यांनी भाभा अणुसंशोधन केंद्राच्या माध्यमातून आयनीकरण विकिरण मापनशास्त्र आणि आरोग्यसेवा सुरक्षा प्रणालींमध्ये भारताच्या वाढत्या क्षमतांवर प्रकाश टाकला.

सीआयएमएल (CIML) चे अध्यक्ष डॉ. बॉबजोसेफ मॅथ्यू यांनी स्वित्झर्लंडच्या कायदेशीर मापनशास्त्र चौकटीवर चर्चा केली, तर अँथनी डोनेलन यांनी आंतरराष्ट्रीय मानक-निर्धारणामध्ये भारताच्या वाढत्या नेतृत्वाची प्रशंसा केली आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये नवी दिल्ली येथे होणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय कायदेशीर मापनशास्त्र समितीच्या ६१ व्या बैठकीचे भारताने आयोजन केल्याचे स्वागत केले.

ग्राहक व्यवहार, अन्न व सार्वजनिक वितरण मंत्रालयाने सांगितले की, भारतात एक आधुनिक, कार्यक्षम आणि जागतिक स्तरावर विश्वसनीय मापन परिसंस्था उभारण्याच्या नूतन वचनबद्धतेसह या सोहळ्याची सांगता झाली.