स्वातंत्र्याच्या निमित्ताने : भारत पाकिस्तान तुलना

भारत आणि पाकिस्तान या दोन्ही देशांचा इतिहास १९४७ च्या फाळणीपासून एकत्र सुरू झाला असला, तरी गेल्या काही दशकांत दोन्ही देशांच्या विकासाचा आणि प्रगतीचा मार्ग खूप वेगवेगळ्या दिशेने गेला आहे. 
अर्थव्यवस्था, सैन्यक्षमता, तंत्रज्ञान आणि जागतिक प्रभावाच्या बाबतीत भारत व पाकिस्तान यांची मुख्य तुलना: 
१. अर्थव्यवस्था (Economy)
एकूण जीडीपी (Nominal GDP): 
भारत: सुमारे $३.९ ते $४.१ ट्रिलियन (जगातील ५ वी सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था). 
पाकिस्तान: सुमारे $३४० ते $४५० बिलियन (भारताची अर्थव्यवस्था पाकिस्तानपेक्षा सुमारे १० ते ११ पटीने मोठी आहे). 
विकास दर (GDP Growth Rate): भारत ६.५% ते ७% च्या दराने वेगाने वाढणारा प्रमुख देश आहे, तर पाकिस्तान आर्थिक संकटे आणि महागाईमुळे २% ते ३.५% च्या आसपास झगडत आहे. 
परकीय चलन साठा (Foreign Exchange Reserves): भारताकडे $६०० बिलियनपेक्षा जास्त साठा आहे, तर पाकिस्तानकडे अवघा $१० ते $१४ बिलियनच्या आसपास साठा असून ते बहुतांश आयएमएफ (IMF) आणि मित्रदेशांच्या कर्जावर अवलंबून आहेत. 
प्रतिव्यक्ती उत्पन्न (GDP Per Capita): भारताचे प्रतिव्यक्ती उत्पन्न पाकिस्तानपेक्षा जवळपास दुप्पट आहे. 
२. लष्करी क्षमता आणि संरक्षण (Military Power)
जागतिक रँकिंग (Global Firepower Index): 
भारत: जगात चौथ्या क्रमांकावर (अमेरिका, रशिया, चीननंतर). 
पाकिस्तान: जगात १२ व्या ते १४ व्या क्रमांकावर. 
संरक्षण बजेट: भारताचे वार्षिक संरक्षण बजेट सुमारे $७५ ते $८५ बिलियन आहे, तर पाकिस्तानचे बजेट सुमारे $७.६ ते $१० बिलियनच्या आसपास आहे. 
लष्करी शक्ती: 
सक्रिय सैन्य: भारताकडे सुमारे १४.३ लाख सक्रिय सैनिक आहेत, तर पाकिस्तानकडे सुमारे ६.६ लाख. 
हवाई दल व नौदल: भारताकडे राफेल, सुखोई-३० सारखी प्रगत विमाने आणि आयएनएस विक्रांत (INS Vikrant) सारख्या दोन विमानवाहू नौका (Aircraft Carriers) आहेत. पाकिस्तानकडे प्रामुख्याने JF-17 व F-16 विमाने असून नौदल मर्यादित आहे. 
अण्वस्त्रे: दोन्ही देश अण्वस्त्रधारी आहेत (दोघांकडेही साधारण १६०-१७० अण्वस्त्रे आहेत), ज्यामुळे रणनीतिक समतोल (Strategic Deterrence) राहतो. 
३. माहिती तंत्रज्ञान आणि उद्योग (IT & Infrastructure)
आयटी व डिजिटल क्रांती: भारत हा जगातील सॉफ्टवेअर आणि आयटी सेवांचा मोठा केंद्रबिंदू (Hub) आहे. भारत युपीआय (UPI) सारख्या डिजिटल पेमेंट्समध्ये जगात अव्वल आहे. 
उद्योग: भारतामध्ये ऑटोमोबाईल, फार्मॉस्युटिकल्स (औषध निर्माण), आणि स्पेस टेक्नॉलॉजी (ISRO) मध्ये मोठी प्रगती झाली आहे. 
पाकिस्तान: पाकिस्तानची अर्थव्यवस्था मुख्यत्वे कृषी क्षेत्र, कापड उद्योग (Textiles) आणि परदेशातून येणाऱ्या पैशांवर (Remittances) अवलंबून आहे. 
४. लोकसंख्या आणि सामाजिक विकास (Demographics & Human Development)
लोकसंख्या: 
भारत: ~१.४४ अब्ज 
पाकिस्तान: ~२४० ते २५० दशलक्ष (२५ कोटी) 
साक्षरता दर (Literacy Rate): 
भारत: सुमारे ७७% 
पाकिस्तान: सुमारे ५८% 
आयुर्मान (Life Expectancy): भारतात सरासरी आयुर्मान सुमारे ७१ वर्षे आहे, तर पाकिस्तानमध्ये सुमारे ६६.५ वर्षे आहे. 
५. परराष्ट्र धोरण आणि जागतिक प्रभाव (Foreign Policy)
भारत: ‘स्ट्रॅटेजिक ऑटोनॉमी’ (रणनीतिक स्वायत्तता) धोरणासह भारत अमेरिका, रशिया, युरोप आणि मध्यपूर्वेतील देशांशी संतुलित आणि मजबूत संबंध ठेवून आहे. जी-२० (G20) आणि ब्रिक्स (BRICS) मध्ये भारताचा प्रभाव मोठा आहे. 
पाकिस्तान: पाकिस्तानचे परराष्ट्र धोरण मुख्यत्वे चीनवरील (CPEC प्रकल्पाद्वारे) आणि कर्ज देणाऱ्या संस्थांवर अवलंबून राहिलेले दिसून येते. 
थोडक्यात निष्कर्ष:
फाळणीच्या वेळी दोन्ही देश एकाच आर्थिक पातळीवर होते. परंतु, भारताने लोकशाहीची मुळे मजबूत करत शिक्षण, आयटी, पायाभूत सुविधा आणि उत्पादन क्षेत्रावर भर दिला, ज्यामुळे आज भारत जागतिक महासत्ता होण्याच्या मार्गावर आहे. दुसरीकडे, पाकिस्तानला राजकीय अस्थिरता, लष्करी हस्तक्षेप आणि आर्थिक संकटांचा सामना करावा लागल्याने विकासाचा वेग मंदावला आहे.