भारताच्या ‘कृत्रिम सूर्य’ (Artificial Sun) म्हणजेच अणुसंक्रमण (Nuclear Fusion) क्षेत्रातील संशोधन मोहिमेत भारतीय वैज्ञानिकांनी महत्त्वाची कामगिरी केली आहे.
१. गुजरातच्या लॅबमध्ये ‘जायरोट्रॉन’ (Gyrotron) चा यशस्वी वापर
गांधीनगर (गुजरात) येथील इन्स्टिट्यूट फॉर प्लाझ्मा रिसर्च (IPR) मधील वैज्ञानिकांनी भारताच्या SST-1 टोकामाक (SST-1 Tokamak) या संशोधनात्मक अणुभट्टीवर नवीन आणि शक्तिशाली ८२.६ GHz, ४०० kW क्षमतेची ‘जायरोट्रॉन’ प्रणाली यशस्वीरित्या जोडली आहे.
२. या नवीन तंत्रज्ञानाचे महत्त्व:
- सूर्यापेक्षा जास्त तापमान: अणुसंक्रमण (न्यूक्लियर फ्युजन) प्रक्रियेसाठी अतिशय उच्च तापमान आवश्यक असते. भारतीय प्रयोगांमध्ये यापूर्वीच २० कोटी अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त तापमान (सूर्याच्या केंद्रापेक्षा कित्येक पट जास्त) गाठण्यात यश आले आहे.
- प्लाझ्मा नियंत्रित करणे: अतिउच्च तापमानावरील वायुचे रुपांतर ‘प्लाझ्मा’मध्ये होते. हा नवीन जायरोट्रॉन हाय-फ्रिक्वेन्सी मायक्रोवेव्ह ऊर्जेचा वापर करून प्लाझ्माला अधिक प्रभावीपणे गरम ठेवण्यास आणि मशीनच्या भिंतींना स्पर्श न करू देता जास्त काळ स्थिर ठेवण्यास मदत करेल.
३. खाजगी क्षेत्राचेही मोठे पाऊल
बेंगळुरू येथील ‘प्रानोस फ्युजन’ (Pranos Fusion) या स्टार्ट-अप कंपनीने ‘प्रज्ञा’ (PRAGYA) नावाच्या भारताच्या पहिल्या खाजगी कॉम्पॅक्ट टोकामाक रिॲक्टरमध्ये प्रथमच यशस्वीपणे प्लाझ्माची निर्मिती केली आहे.
‘कृत्रिम सूर्य’ म्हणजे नक्की काय?
सूर्यामध्ये ज्याप्रमाणे हायड्रोजनच्या अणूंचे एकत्रीकरण (Nuclear Fusion) होऊन प्रचंड ऊर्जा निर्माण होते, तशीच प्रक्रिया पृथ्वीवर नियंत्रित स्वरूपात घडवून आणण्याच्या तंत्रज्ञानाला ‘कृत्रिम सूर्य’ म्हटले जाते.
याचा काय फायदा होईल?
- ही चाचणी यशस्वी ठरल्यास भविष्यात प्रदूषणमुक्त, सुरक्षित आणि अक्षय (कधीही न संपणारी) वीज निर्माण करता येईल.
- टीप: SST-1 किंवा PRAGYA ही प्रायोगिक रिॲक्टर्स असून सध्या यातून थेट वीजनिर्मिती केली जात नाही, तर तंत्रज्ञान विकसित करण्याचे संशोधन सुरू आहे.
