परराष्ट्र मंत्री (EAM) डॉ. एस. जयशंकर यांनी भारताच्या परराष्ट्र धोरणावर आणि जागतिक भूमिकेवर भाष्य करताना “वसुधैव कुटुंबकम्” (संपूर्ण जग हे एक कुटुंब आहे) या संकल्पनेचा पुनरुच्चार केला आहे. भारत या तत्त्वाचा केवळ प्रचार किंवा उपदेश करत नसून, आपल्या कृतीतून आणि जागतिक सहकार्यातून त्याचा प्रत्यक्ष सराव करतो, हे त्यांनी अधोरेखित केले.
या संदर्भात त्यांच्या भाषणातील आणि भूमिकेतील प्रमुख मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत:
१. केवळ उपदेश नाही, प्रत्यक्ष कृती
- जागतिक मदत व सहकार्य: भारताने कोविड-१९ महामारीच्या काळात ‘व्हॅक्सीन मैत्री’ (Vaccine Maitri) उपक्रमाद्वारे जगातील १०० पेक्षा जास्त देशांना लस आणि औषधांचा पुरवठा केला.
- आपत्ती व्यवस्थापन (Operation Dost & Humanitarian Aid): तुर्कियेतील भूकंप असो, किंवा इतर देशांमधील नैसर्गिक आपत्ती, भारताने नेहमीच सर्वप्रथम मदतीचा हात पुढे केला आहे.
२. जागतिक दक्षिण (Global South) चा आवाज
- सर्वसमावेशक विकास: भारताने आपल्या जी-२० (G20) अध्यक्षतेदरम्यान विकसनशील आणि अल्पविकसित देशांच्या (Global South) समस्यांना जागतिक मंचावर प्राधान्य दिले.
- आफ्रिकन युनियनचा समावेश: G20 मध्ये ‘आफ्रिकन युनियन’ला कायमस्वरूपी सदस्यत्व मिळवून देण्यात भारताची भूमिका निर्णायक ठरली.
३. ‘भारत मित्र’ (Global Partner) म्हणून उभारी
- भारत स्वार्थी किंवा एकांगी दृष्टिकोन न ठेवता जगाच्या कल्याणाचा विचार करतो.
- जागतिक आव्हानांवर (उदा. हवामान बदल, अन्न सुरक्षा, डिजिटल पायाभूत सुविधा) भारत इतर देशांसोबत भागीदारी करून ठोस उपाययोजना राबवत आहे.
निष्कर्ष:
डॉ. जयशंकर यांच्या मते, भारत आपली प्राचीन संस्कृती आणि मूल्यांना केवळ पुस्तकी किंवा वक्तृत्वापुरते मर्यादित न ठेवता, आपल्या परराष्ट्र धोरणाच्या (Foreign Policy) माध्यमातून जगभरात प्रत्यक्षात उतरवत आहे.
