भारतीय हवाई दलाने (IAF) लडाखमधील अत्यंत आव्हानात्मक वातावरणात रशियन बनावटीच्या IL-76MD ‘गजराज’ या अवजड मालवाहू विमानाचे यशस्वी लँडिंग करून इतिहास रचला आहे. ७ नोव्हेंबर २०२६ रोजी हवाई दलाने दिलेल्या माहितीनुसार, पूर्व लडाखमधील न्योमा (Nyoma) हवाई तळावर समुद्रसपाटीपासून तब्बल १३,६२९ फूट उंचीवर हे लँडिंग करण्यात आले असून, या विमान प्रकारासाठी हे जगातील सर्वाधिक उंचीवरील ऐतिहासिक लँडिंग ठरले आहे.
चीनच्या प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेपासून (LAC) अवघ्या २३ ते २५ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या या मोक्याच्या एअरबेसवर अवजड विमानाचे उतरणे भारताच्या लष्करी व्यूहरचनेच्या दृष्टीने अत्यंत मोठे पाऊल मानले जात आहे.
हवाई दलाच्या या यशस्वी लँडिंगशी संबंधित महत्त्वाचे मुद्दे आणि आव्हाने खालीलप्रमाणे आहेत:
🛫 ऐतिहासिक कामगिरीचे मुख्य पैलू
- जगातील सर्वात मोठी कामगिरी: हवाई दलाने या लँडिंगचे वर्णन ‘विमान वाहतूक इतिहासातील एक नवी उंची’ असे केले आहे, कारण एवढ्या वजनाचे विना-लढाऊ मालवाहू विमान जागतिक स्तरावर यापूर्वी इतक्या उंचीवर कधीही उतरवण्यात आले नव्हते.
- न्योमा एअरबेसचे महत्त्व: नोव्हेंबर २०२५ मध्ये पूर्ण क्षमतेने सुरू झालेला न्योमा हवाई तळ आता जगातील सर्वाधिक उंचीवरील फायटर-सक्षम (लढाऊ विमाने हाताळू शकणारा) तळ बनला आहे. येथे २.७ ते ३ किमी लांबीची धावपट्टी विकसित करण्यात आली आहे.
- धोरणात्मक फायदा: चीनसोबतच्या सीमावादाच्या पार्श्वभूमीवर, पूर्व लडाखच्या दुर्गम भागात T-72 टँक, अवजड लष्करी वाहने आणि सैनिकांची जलद तैनात करणे आता भारतासाठी अत्यंत सोपे आणि वेगवान होणार आहे.
🏔️ लडाखमधील लँडिंगची अत्यंत कठीण आव्हाने
लडाखसारख्या अति-उंचीच्या (High Altitude) भागात विमान उतरवताना वैमानिक आणि विमानाला पुढील नैसर्गिक आव्हानांचा सामना करावा लागतो:
- विरळ हवा (Thin Air) आणि कमी लिफ्ट: अत्यंत उंचीवर हवेची घनता खूप कमी (विरळ) असते. त्यामुळे विमानाला हवेत तरंगण्यासाठी आवश्यक असणारा ‘लिफ्ट’ (Lift) कमी मिळतो. अशा वातावरणात विमानाची गती आणि इंजिनची कार्यक्षमता या दोन्हीवर प्रचंड ताण येतो.
- इंजिनच्या परफॉर्मन्सवर परिणाम: विरळ हवेमुळे इंजिनला मिळणारा ऑक्सिजन कमी होतो, ज्यामुळे थ्रस्ट (Thrust – पुढे जाण्याची ताकद) कमी निर्माण होतो. विमान टेक-ऑफ करताना किंवा लँडिंग करताना इंजिनला पूर्ण क्षमतेने चालवणे अत्यंत जोखमीचे असते.
- लांब धावपट्टीची गरज: कमी लिफ्ट आणि कमी हवेच्या रोधामुळे विमानाचा वेग नियंत्रित करण्यासाठी मैदानी भागाच्या तुलनेत अत्यंत उंचावर जास्त लांब धावपट्टीची गरज भासते.
- अति-शीत हवामान आणि बोचणारे वारे: न्योमा आणि लडाखच्या लँडिंग झोनमध्ये तापमान उणे २०° सेल्सिअस ते उणे ४०° सेल्सिअसपर्यंत खाली घसरते. या गोठवणाऱ्या थंडीत विमानाचे सुटे भाग आणि इंधन गोठण्याचा धोका असतो, तसेच पर्वतांच्या मधून वाहणारे वेगवान वारे (Crosswinds) विमानाचा समतोल बिघडू शकतात.
- अंधुक दृश्यमानता आणि डोंगराळ भूप्रदेश: आजूबाजूला असलेल्या उंच आणि बोडख्या पर्वतरांगांमुळे विमानाला उतरवण्यासाठी अत्यंत अचूक आणि मर्यादित जागा मिळते. थोडी जरी चूक झाली, तर विमान पर्वतावर आदळण्याचा धोका असतो.
या सर्व प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करत, भारतीय हवाई दलाच्या क्रू मेंबर्सनी अत्यंत अचूक नियोजन आणि अद्वितीय कौशल्याच्या जोरावर ही मोहीम यशस्वी करून भारताची सामरिक हवाई ताकद (Strategic Airlift Capability) जगासमोर सिद्ध केली आहे.
