रशिया, चीन, इराण, उत्तर कोरिया अमेरिकन निर्बंध कसे हाताळतात ?

रशिया, उत्तर कोरिया आणि इराण या तिन्ही देशांवर अमेरिकेने कठोर आर्थिक आणि राजकीय निर्बंध लादले आहेत. हे देश हे निर्बंध हाताळण्यासाठी एकमेकांशी हातमिळवणी करून एक ‘संवादाची समांतर व्यवस्था’ (Parallel System) उभी करत आहेत. मार्च २०२६ पर्यंतच्या ताज्या घडामोडींनुसार, ते हे निर्बंध खालील मार्गांनी हाताळत आहेत:
१. ‘अ‍ॅक्सिस ऑफ इवेजन’ (Axis of Evasion) – निर्बंध टाळण्याची युती
हे तिन्ही देश आता केवळ स्वतंत्रपणे काम न करता एक गट म्हणून काम करत आहेत, ज्याला अभ्यासक “अ‍ॅक्सिस ऑफ इवेजन” म्हणत आहेत.
* परस्पर व्यापार: रशिया आणि इराणने त्यांच्या बँकिंग प्रणाली एकमेकांशी जोडल्या आहेत, जेणेकरून त्यांना जागतिक ‘SWIFT’ प्रणालीशिवाय व्यवहार करता येतील.
* स्थानिक चलनाचा वापर: डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी हे देश आता रुबल, रियाल आणि युआनमध्ये व्यापार करत आहेत.
२. ऊर्जेचा वापर आणि ‘शॅडो फ्लीट’ (Shadow Fleet)
* गुप्त तेल विक्री: इराण आणि रशिया त्यांचे तेल विकण्यासाठी ‘शॅडो फ्लीट’ (अनोळखी मालकीची जहाजे) वापरतात. ही जहाजे समुद्रात आपली ओळख लपवून (Transponders बंद करून) मालाची ने-आण करतात.
* किंमतीतील वाढीचा फायदा: अलीकडील इराणमधील संघर्षांमुळे कच्च्या तेलाचे दर वाढले आहेत (सुमारे $१२० प्रति बॅरल). याचा थेट फायदा रशियाला होत असून, त्यातून मिळणारा पैसा ते युद्ध आणि अर्थव्यवस्था सावरण्यासाठी वापरत आहेत.
३. लष्करी आणि तंत्रज्ञान देवाणघेवाण
* ड्रोन आणि क्षेपणास्त्रे: इराणने रशियाला ‘शहेद’ (Shahed) ड्रोनचे तंत्रज्ञान दिले आहे, तर रशिया त्या बदल्यात इराणला प्रगत हवाई संरक्षण प्रणाली (उदा. S-300 आणि S-400) आणि उपग्रह माहिती पुरवत आहे.
* उत्तर कोरियाची मदत: उत्तर कोरिया रशियाला मोठ्या प्रमाणात दारूगोळा आणि क्षेपणास्त्रे पुरवत आहे. त्याबदल्यात रशिया उत्तर कोरियाला अन्नधान्य, इंधन आणि क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान देत आहे.
४. नवीन व्यापार मार्ग (INSTC)
* उत्तर-दक्षिण व्यापार कॉरिडॉर (INSTC): रशिया आणि इराण मिळून एक नवीन वाहतूक मार्ग विकसित करत आहेत जो रशियाला थेट हिंदी महासागराशी जोडतो. यामुळे त्यांना युरोप किंवा अमेरिकेच्या नियंत्रणाखालील समुद्री मार्गांवर अवलंबून राहावे लागत नाही.
५. चीनचा पाठिंबा
* या तिन्ही देशांना चीनचा मोठा आधार आहे. चीन या देशांकडून स्वस्त दरात तेल विकत घेतो आणि त्यांना आवश्यक असलेले तंत्रज्ञान (Dual-use technology) पुरवतो, ज्यामुळे अमेरिकेच्या निर्बंधांची धार कमी होते.
थोडक्यात सांगायचे तर: हे देश आता “स्वयंपूर्ण” होण्याचा प्रयत्न करत आहेत. अमेरिकेने त्यांना जागतिक अर्थव्यवस्थेतून बाहेर काढले असले तरी, त्यांनी स्वतःची एक वेगळी अर्थव्यवस्था तयार केली आहे, जिथे डॉलरचा वापर होत नाही.
तुम्हाला या विषयावर अधिक तपशीलवार माहिती किंवा रशिया-इराणच्या आर्थिक करारांबद्दल अधिक जाणून घ्यायचे आहे का?